Produkowanie „więcej” nie zaspokaja współczesnych potrzeb. Czas na nową wizję polskiego rolnictwa!

„Żadna dziedzina ludzkiej działalności – nawet medycyna – nie ma takiego wpływu na zdrowie człowieka jak rolnictwo” Pierre Delbet (francuski lekarz)

Jeszcze kilkadziesiąt lat temu wyzwaniem w skali globalnej było zapewnienie mieszkańcom wystarczającej ilości żywności. Dziś sytuacja wygląda zupełnie inaczej. Produkcja rolna jest bardziej wydajna niż kiedykolwiek wcześniej, sklepy oferują szeroki wybór produktów, a żywność jest dostępna przez cały rok niezależnie od sezonu. Można odnieść wrażenie, że problem został skutecznie rozwiązany. Medal ma jednak dwie strony. Coraz częściej słyszymy o pogarszającym się stanie środowiska, nasilających się zmianach klimatu, rosnącej liczbie problemów zdrowotnych związanych m. in. ze współczesnym stylem życia i sposobem odżywiania, czy trudnościach, z jakimi mierzą się mieszkańcy obszarów wiejskich. Wyraźnie widać, że współczesne wyzwania nie dotyczą już wyłącznie ilości produkowanej żywności. Na znaczeniu zyskują jej jakość, sposób produkcji oraz wpływ całego systemu żywnościowego na społeczeństwo i środowisko. Tymczasem, obszar produkcji żywności pozostaje tym, w którym dokonuje się najmniej z koniecznych zmian, a który jest źródłem wielu problemów dotyczących nie tylko środowiska, ale także gospodarki i społeczeństwa.

Właśnie takim zagadnieniom poświęcony jest opracowany przez zespół naukowców Wyższej Szkoły Informatyki i Zarządzania z siedzibą w Rzeszowie „Program przebudowy wsi i rolnictwa w kierunku zmian strukturalnych i zasad zrównoważonego rozwoju” [1]. Publikacja ukazuje, że nie można mówić o przyszłości rolnictwa bez jednoczesnej rozmowy o zdrowiu ludzi, stanie środowiska oraz jakości życia na obszarach wiejskich. To właśnie wzajemne powiązania między tymi obszarami stały się punktem wyjścia do opracowania programu zmian.

Warto podkreślić, że Program został opracowany w ramach projektu realizowanego przez WSIiZ dzięki finansowaniu uzyskanemu w programie „Nauka dla Społeczeństwa II” ówczesnego Ministerstwa Edukacji i Nauki (obecnie Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego). Jest to jedno z największych przedsięwzięć badawczych uczelni poświęconych problematyce zrównoważonego rozwoju (w tym szczególnie transformacji systemu produkcji i dystrybucji żywności), którego rezultaty mają służyć nie tylko środowisku naukowemu, lecz przede wszystkim decydentom, samorządom oraz przedstawicielom sektora rolnego. Propozycje zmian to efekt wieloletnich prac realizowanych w tym obszarze przez ekspertów WSIiZ pod kierownictwem dr hab. inż. Tadeusza Pomianka, prof. WSIiZ – Prezydenta Uczelni. 

Więcej nie znaczy lepiej

Przez dziesięciolecia rozwój rolnictwa był utożsamiany przede wszystkim ze wzrostem produkcji. Im większe były plony i im więcej żywności trafiało na rynek, tym większy sukces. Trudno się temu dziwić. W świecie, który musi wyżywić stale rosnącą liczbę ludności, zwiększanie wydajności jest logicznie uzasadnione – niestety, przy wzroście powierzchni gruntów rolnych o nieco ponad 10% ilość produkowanej żywności wzrosła blisko trzykrotnie [2]. Dziś jednak coraz częściej pojawiają się pytania o konsekwencje takiego podejścia, a odczuwamy je na wielu płaszczyznach. Przykład? Cały proces produkcji i konsumpcji żywności odpowiada za 35% całkowitej emisji gazów cieplarnianych [2]. Każdego roku zwiększa się także zużycie nawozów sztucznych i chemicznych środków ochrony roślin w produkcji, pomimo, że nawozy sztuczne mogą niszczyć glebę blisko 30 razy szybciej, niż jest ona w stanie się zregenerować [3], poza tym ich nieefektywne wykorzystanie powoduje spływ, zanieczyszczenie i eutrofizację zbiorników wodnych. Jak wskazuje raport Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska z 2025 roku dotyczący klasyfikacji i oceny stanu jednolitych części wód powierzchniowych, w Polsce w latach 2021-2024 problem zanieczyszczenia wód dotyczył 99,26% jednolitych części wód powierzchniowych (np. rzek, naturalnych lub sztucznych zbiorników wodnych, a także wód przejściowych lub przybrzeżnych) [4]. Obojętne dla ekosystemów nie pozostają także pestycydy, które często nie działają selektywnie, ograniczając liczebność pozostałych gatunków roślin lub zmniejszając populację fauny krajobrazu rolniczego: od owadów, przez ptaki po ssaki [5][6]. Nie bez znaczenia są one także dla naszego zdrowia, a jak wskazują autorzy Programu także dla gospodarki (w tym finansów publicznych – np. poprzez rosnące wydatki na ochronę zdrowia) [7].

Współczesna dieta w dużym stopniu opiera się na produktach wysoko przetworzonych, a spożycie mięsa jest znacznie wyższe niż kilkadziesiąt lat temu. Tymczasem specjaliści zajmujący się żywieniem od lat zwracają uwagę na potrzebę większego udziału produktów roślinnych oraz ograniczania żywności mocno przetworzonej. Mięso dostarcza wyłącznie 37% potrzebnego białka i 18% energii, a paradoksalnie aż 82% powierzchni wszystkich gruntów rolnych jest wykorzystywanych właśnie do produkcji zwierzęcej i upraw na paszę [2][3][5][8][9]. Rosnącym problemem wynikającym z przyjętego modelu produkcji jest m.in. lekooporność, którą wywołują stosowane w produkcji antybiotyki i hormony. W Polsce problem dotyczy od 300 tysięcy do 0,5 miliona osób rocznie [10]. Szczególnie nomen omen „palącym” tematem jest szkodliwy dla środowiska i zdrowia człowieka system upraw monokulturowych oraz tzw. ferm „przemysłowych”. W wymiarze środowiskowym ma to również znaczenie dla tak wyraźnie doświadczanych w ostatnim czasie wzrostu temperatury, susz i powodzi [11].

Konsekwencje dotychczasowych praktyk

Powszechne stosowanie sztucznych nawozów i środków ochrony roślin przyczyniło się do wzrostu plonów, ale ich nadmierne wykorzystanie zaczęło wpływać na stan gleb, wód oraz lokalnych ekosystemów. W wielu miejscach obserwuje się również spadek różnorodności biologicznej, w tym liczby owadów zapylających, które odgrywają ważną rolę w produkcji żywności.

Jednym z najważniejszych wyzwań jest stan gleby [12]. Intensywna eksploatacja gruntów oraz uprawy monokulturowe, polegające na wieloletnim uprawianiu tych samych roślin na dużych obszarach, prowadzą do stopniowego pogarszania jej jakości. Gleba często traci bezpowrotnie swoje właściwości, bowiem rekultywacja jest zarówno procesem niezwykle czaso- jak i kosztochłonnym. Nie w każdym przypadku jest także możliwa. Istotnym problemem pozostaje również wykorzystanie zasobów naturalnych. Produkcja żywności wiąże się m. in. z wysokim poborem wody, a sposób prowadzenia działalności rolniczej ma bezpośredni wpływ nie tylko na gleby i różnorodność biologiczną, ale także zasoby wodne, modyfikując obieg wody oraz klimat. Kolejnym z wyzwań są wysokie emisje gazów cieplarnianych związane z funkcjonowaniem sektora rolnego. Jednak należy podkreślić, że produkcja żywności i ochrona środowiska nie stoją po przeciwnych stronach. Coraz większą uwagę poświęca się rozwiązaniom, które pozwalają łączyć efektywność gospodarstw z troską o zasoby naturalne. Właśnie taki kierunek zmian proponują eksperci WSIiZ w Rzeszowie w ramach opracowanego kompleksowego Programu zmian w rolnictwie i rozwoju obszarów wiejskich.

Autorzy Programu podkreślają, że bezpieczeństwo żywnościowe nie powinno być więc rozumiane wyłącznie jako zapewnienie odpowiedniej ilości jedzenia. Żywność ma nie tylko zaspokajać głód, ale także wspierać zdrowie i prawidłowe funkcjonowanie organizmu. To właśnie dlatego coraz większego znaczenia nabiera dyskusja o tym, jakie produkty trafiają na nasze stoły i w jaki sposób zostały wyprodukowane.

Dlaczego powinno to interesować każdego z nas?

Problemy związane z rolnictwem bywają postrzegane jako temat dotyczący głównie rolników lub mieszkańców wsi. W rzeczywistości ich skutki odczuwa całe społeczeństwo. To od sposobu produkcji żywności zależy jej jakość, dostępność i cena. Z kolei od jakości diety zależy stan zdrowia społeczeństwa. Wreszcie koszty związane z ochroną środowiska czy leczeniem chorób związanych ze stylem życia wpływają na wydatki publiczne, które finansowane są przez wszystkich podatników. W praktyce oznacza to, że zdrowie ludzi, sposób produkcji żywności i stan środowiska są ze sobą ściśle powiązane. Problemy pojawiające się w jednym obszarze bardzo szybko zaczynają oddziaływać na pozostałe. Dlatego działania naprawcze nie mogą ograniczać się wyłącznie do rolnictwa. Potrzebne jest szersze spojrzenie uwzględniające także edukację, zdrowie publiczne, ochronę środowiska oraz politykę rozwoju regionalnego. W tym celu powstał przy udziale ekspertów WSIiZ kompleksowy program wspierający wszystkie te obszary działalności państwa i społeczeństwa, w którym uwzględniono zbiór konkretnych działań proponowanych w ramach programu przebudowy wsi i rolnictwa. Jak podkreśli w trakcie Debaty „Nasza planeta, nasza wspólna przyszłość” współautor Programu – dr Wojciech Misiąg, prof. WSIiZ i Dyrektor generalny Instytutu Badań i Analiz Finansowych: „Już wstępna analiza problemu wykazała, że transformacji rolnictwa nie można przeprowadzić bez uwzględnienia w jednym, zintegrowanym programie problemów produkcji żywności i popytu na żywność, jakości życia na obszarach wiejskich,  ochrony środowiska i przeciwdziałania zmianom klimatycznym” [13].

Wieś to coś więcej niż miejsce produkcji żywności

Jednym z najciekawszych i równocześnie najważniejszych wątków Programu jest spojrzenie na wieś nie tylko jako przestrzeń produkcji rolnej, ale również jako miejsce życia milionów ludzi. W debacie publicznej często skupiamy się na plonach, cenach skupu czy dopłatach dla rolników. Znacznie rzadziej rozmawiamy o jakości życia mieszkańców obszarów wiejskich. Tymczasem wiele gmin wiejskich mierzy się z problemami związanymi z dostępem do transportu publicznego, usług zdrowotnych, edukacji czy infrastruktury technicznej. Dodatkowym wyzwaniem są ograniczone możliwości finansowe samorządów wiejskich, które utrudniają realizację niezbędnych inwestycji. Jednocześnie obszary wiejskie mają ogromny potencjał. Coraz częściej stają się miejscem nie tylko produkcji rolnej, ale także rozwoju przedsiębiorczości oraz nowych form aktywności zawodowej. Dla wielu osób wieś jest atrakcyjnym miejscem do życia, pod warunkiem że zapewnia odpowiednią infrastrukturę i dostęp do podstawowych usług. Dlatego rozmowa o przyszłości rolnictwa nie może pomijać kwestii związanych z rozwojem obszarów wiejskich. Trudno oczekiwać trwałych zmian w rolnictwie bez jednoczesnej poprawy warunków życia ludzi, którzy te zmiany mają współtworzyć.

Cztery kierunki zmian

Opracowany przez naukowców z WSIiZ w Rzeszowie kompleksowy program przedstawia wizję zmian opartą na czterech wzajemnie uzupełniających się celach tj.:

• promowanie zdrowego sposobu odżywiania i zwiększanie dostępności żywności wysokiej jakości.;
• przekształcenie rolnictwa w kierunku wyższej efektywności, z troską o środowisko w długoterminowej perspektywie oraz na rzecz poprawy jakości żywności.
• wzmacniania atrakcyjności obszarów wiejskich jako miejsc do życia i pracy;
• ochronie środowiska i ograniczaniu negatywnego wpływu działalności człowieka na zasoby naturalne.

Spójność Programu i jego kompleksowy charakter nie warunkują jego powodzenia, jeżeli nie zostaną zrealizowane jego poszczególne postulaty – nie oznacza to jednak, że podejmowanie drobnych działań nie ma żadnego sensu. Każdy z wymiarów jest równie ważny, jednak tylko realizacja działań we wszystkich aspektach zaprezentowanych w Programie, da realnie odczuwalne efekty zaprojektowanych zmian.

Jak wskazuje prof. Wojciech Misiąg: „Wszystkie 86 działań programu uporządkować można, według ich celów szczegółowych, w następującą sekwencję, określającą logikę programu:

• formalizacja strategii i programu przebudowy wsi i rolnictwa,
• promocja zasad zrównoważonego rozwoju, 
• promocja zdrowia i zdrowego żywienia,  
• wyższe wymagania proekologiczne i jakościowe wobec produktów rolnictwa i żywności, [co jest związane także z uporządkowaniem obecnie rozproszonych kompetencji jednostek certyfikujących i kontrolujących jakość żywności]
• eliminacja wsparcia gospodarstw „nietowarowych” publicznymi środkami na rolnictwo,
• stabilizacja finansów jednostek samorządu terytorialnego,
• programy pomocowe dla (1) osób odchodzących z rolnictwa, (2) rolników ‒ na dostosowanie do nowych wymagań oraz (3) samorządu terytorialnego na obszarach wiejskich ‒ na tworzenie miejsc pracy i infrastrukturę w tym infrastrukturę obrotu produktami rolnictwa,
• ułatwienia dla gospodarstw ekologicznych” [13].

Przygotowany Program to nie tylko rekomendacje, to pełen zestaw działań związanych z przebudową rolnictwa i wsi z uwzględnieniem założonych celów, uzupełniony w drugiej części [14] o analizy finansowe, analizy przepływów międzygałęziowych oraz bilans kosztów i korzyści ekonomicznych i społecznych proponowanych zmian. Rozwija zagadnienia zasygnalizowane w pierwszej części, takie jak mierniki osiągania celów, kosztorys obejmujący szacowane wydatki publiczne i prywatne oraz metody i procedury zarządzania ryzykiem związanym z realizacją działań, tworząc podstawy dla skutecznej realizacji planu. Zgodnie z szacunkami koszt realizacji programu wynosi 55 mld zł w ciągu 5 lat, przy czym największą część tej kwoty pochłoną programy pomocowe [14], naukowcy wskazują także potencjalne źródła finansowania – środków tych nie można jednak traktować jako koszt, lecz inwestycję w zdrowie Polek i Polaków.

Najważniejszą wartością proponowanego Programu jest jednak sposób patrzenia na te zagadnienia. Zamiast traktować żywność, zdrowie, środowisko i rozwój wsi jako odrębne tematy, pokazuje ich wzajemne zależności. Dzięki temu możliwe staje się szukanie rozwiązań, które przynoszą korzyści w wielu obszarach jednocześnie. Najważniejsze pytanie nie brzmi już dziś: jak produkować więcej żywności? Warto pytać jak stworzyć warunki, aby produkować ją lepiej a równocześnie zadbać o społeczny wymiar tej transformacji i jakość życia społeczności z obszarów wiejskich. Potrzebne jest w tym celu strategiczne spojrzenie na to zagadnienie – konkretny plan działania wraz z szacowanymi kosztami i wskaźnikami realizacji. Naukowcy WSIiZ podają rozwiązanie na (przysłowiowym) talerzu…

Więcej o efektach realizowanego projektu można przeczytać pod adresem: https://wsiz.edu.pl/uczelnia/projekty/program-przebudowy-rolnictwa-w-kierunku-zmian-strukturalnych-i-zasad-zrownowazonego-rozwoju/ a więcej o działaniach podejmowanych przez Wyższą Szkołę Informatyki i Zarządzania można znaleźć pod adresem: https://wsiz.edu.pl/zielony-wsiiz/.

Bibliografia:

[1] Gacek, A., Misiąg, J., Misiąg, W., Palimąka, K., Pomianek, T., Rodzinka, J., Program przebudowy wsi i rolnictwa w kierunku zmian strukturalnych i zasad zrównoważonego rozwoju. Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania  & Oficyna Wydawnicza Aspra-JR. (2025), https://wsiz.edu.pl/wp-content/uploads/2025/12/ebook_Program-przebudowy-wsi-min.pdf

[2] Gacek A., Misiąg J., Misiąg W., Palimąka K., Pomianek T., Rodzinka J., Program przebudowy wsi i rolnictwa w kierunku zmian strukturalnych i zasad zrównoważonego rozwoju, Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania  & Oficyna Wydawnicza Aspra-JR., Rzeszów 2025 Za: Crippa M., Solazzo E., Guizzardi D., Monforti-Ferrario F., Tubiello F., Leip A., Food systems are responsible for a third of global anthropogenic GHG emissions, Nature Food, vol. 2(2021), https://www.nature.com/articles/s43016-021-00225-9.

[3] Gacek A., Misiąg J., Misiąg W., Palimąka K., Pomianek T., Rodzinka J., Program przebudowy wsi i rolnictwa w kierunku zmian strukturalnych i zasad zrównoważonego rozwoju, Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania  & Oficyna Wydawnicza Aspra-JR. Za: Ritchie H., Rosado P., Roser M., Environmental Impacts of Food Production, Published online at OurWorldinData.org. (2022). https://ourworldindata.org/environmental-impacts-of-food.

[4] Departament Monitoringu Środowiska w Głównym Inspektoracie Ochrony Środowiska. Raport z klasyfikacji i oceny stanu jednolitych części wód powierzchniowych wykonanej w roku 2025 na podstawie danych z lat 2019 – 2024. (2025). https://wody.gios.gov.pl/pjwp/api/publications/media/2093  

[5] Kramarz P., Jak nakarmić świat w dobie kryzysu klimatyczno-ekologicznego, [w:] Jasikowska K., Pałasz M. (red.), Za pięć dwunasta koniec świata. Kryzys klimatyczno-ekologiczny głosem wielu nauk. Uniwersytet Jagielloński w Krakowie, (2022), s. 415–454;

[6] Parlasca M.C., Qaim M., Meat consumption and sustainability, Annual Review of Resource Economics”, vol. 14 (2022), s. 17-41. https://doi.org/10.1146/annurev-resource-111820-032340

[7] Gacek, A., Misiąg, J., Misiąg, W., Palimąka, K., Pomianek, T., Rodzinka, J., Program przebudowy wsi i rolnictwa w kierunku zmian strukturalnych i zasad zrównoważonego rozwoju. Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania  & Oficyna Wydawnicza Aspra-JR. (2025), s. 39 https://wsiz.edu.pl/wp-content/uploads/2025/12/ebook_Program-przebudowy-wsi-min.pdf

[8] Willett W. et al., Food in the Anthropocene: the EAT–Lancet Commission on healthy diets from sustainable food systems, The Lancet, Vol. 393(10170), s. 447–492, https://doi.org/10.1016/S0140-6736(18)31788-4.

[9] Dasgupta P., The economics of biodiversity: the Dasgupta review: full report. HM Treasury, 2021 [online] https://www.gov.uk/government/publications/final-report-the-economics-of-biodiversity-the-dasgupta-review, s. 447–492.

[10] Grossi G., Goglio P., Vitali A., Williams A.G., Livestock and climate change: Impact of livestock on climate and mitigation strategies, Animal Frontiers, Volume 9 (1), 2019, s. 69–76, https://doi.org/10.1093/af/vfy034.

[11] Pomianek T., Jak zmienić system produkcji i konsumpcji żywności, aby służył człowiekowi i szanował przyrodę [w] Gacek, A., Misiąg, J., Misiąg, W., Palimąka, K., Pomianek, T., Rodzinka, J., Program przebudowy wsi i rolnictwa w kierunku zmian strukturalnych i zasad zrównoważonego rozwoju. Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania  & Oficyna Wydawnicza Aspra-JR. (2025) https://wsiz.edu.pl/wp-content/uploads/2025/12/ebook_Program-przebudowy-wsi-min.pdf

[12] Guz N., Binduga U., Kondycja gleb a zdrowie człowieka. Zielony blog. Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania z siedzibą w Rzeszowie (2025). https://zielonyblog.wsiz.edu.pl/kondycja-gleb-a-zdrowie-czlowieka/

[13] Podsumowanie Debaty „Nasza planeta, nasza wspólna przyszłość – edycja 2” organizowanej przez Wyższą Szkołę Informatyki i Zarządzania z siedzibą w Rzeszowie. (2026). (online) https://wsiz.edu.pl/wp-content/uploads/2026/02/Podsumowanie-debaty-z-12-12-2025.pdf

[14] Gacek, A., Misiąg, J., Misiąg, W., Palimąka, K., Rodzinka, J., Program przebudowy wsi i rolnictwa – koszty mierniki stopnia realizacji celów zarządzanie ryzykiem. Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania  Wydawca, & Oficyna Wydawnicza Aspra-JR Wydawca. (2026). https://wsiz.edu.pl/wp-content/uploads/2022/06/ebook_Program-przebudowy-rolnictwa_tom-2_wer.2-1.pdf