19 listopada 2026

Permakultura w edukacji wczesnoszkolnej i przedszkolnej – droga do trwałej zmiany świadomości

Edukacja jako fundament „trwałej kultury”

Współczesna szkoła stoi przed cywilizacyjnym wyzwaniem, którego nie rozwiąże sama cyfryzacja ani nowoczesne pomoce dydaktyczne. Prawdziwym problemem jest głęboki kryzys relacji dziecka z naturą. Richard Louv nazwał to zjawisko „zespołem deficytu natury” (Louv, 2005) – brakiem kontaktu z przyrodą, który prowadzi do osłabienia zdolności poznawczych oraz degradacji zdrowia psychicznego i fizycznego najmłodszych.

Odpowiedzią na ten stan jest permakultura. To interdyscyplinarny system projektowania trwałych ekosystemów – zarówno tych biologicznych (ogrody), jak i społecznych (relacje w klasie). Sama nazwa wywodzi się od pojęcia Permanent Agriculture (rolnictwo trwałe), co przypomina, że bez zrozumienia procesów życiowych każda zmiana społeczna będzie nietrwała.

Zdjęcie: Konrad Wereszczyński/wereszczynskifoto

Wprowadzenie permakultury do szkół oznacza odejście od nauki teoretycznej na rzecz edukacji opartej na relacji i działaniu. Dziecko przestaje być tylko obserwatorem, a staje się aktywnym elementem sieci życia. Uczy się, że permakultura to nie tylko praca w ogrodzie, ale przede wszystkim projektowanie systemowe. Kluczową zasadą, którą wprowadzamy do świadomości ucznia, jest to, by każdy element w projekcie pełnił przynajmniej trzy funkcje (np. drzewo owocowe daje pożywienie, cień oraz schronienie dla ptaków). Dzięki temu dzieci zaczynają rozumieć, że w naturze wszystko jest ze sobą połączone.

Geneza i etyka: Fundamenty australijskiej myśli projektowej

Koncepcja ta narodziła się w latach 70. XX wieku w Australii, stanowiąc bezpośrednią i radykalną odpowiedź na rosnącą degradację środowiska oraz palącą potrzebę stworzenia systemów żywnościowych działających w zgodzie z naturą. Twórcy permakultury, Bill Mollison i David Holmgren, sformułowali manifest, który zrewolucjonizował dotychczasowe postrzeganie naszej roli w przyrodzie. Dzięki ich myśli projektowej zauważamy błąd w naszym dotychczasowym podejściu: choć jesteśmy integralnym elementem ekosystemu, często traktujemy naturę jedynie jako zasób podlegający niepohamowanej eksploatacji, bez uwzględnienia długofalowych konsekwencji naszych działań.

Zdjęcie: archiwum własne/ Centrum Rozwoju Permakultury Naeko

Permakultura zmienia ten paradygmat – człowiek przestaje działać destrukcyjnie, a staje się świadomym projektantem i partnerem współpracującym z naturalnymi procesami oraz cyklami biologicznymi. Takie podejście w unikalny sposób łączy wartości etyczne z praktycznym projektowaniem. Pozwala to tworzyć systemy samowystarczalne, stabilne i zdolne do regeneracji. Co najważniejsze, zasady te sprawdzają się równie skutecznie w uprawie roślin, jak i w budowaniu trwałych, wspierających się grup społecznych. Skuteczność tej metody w budowaniu odpornych ekosystemów potwierdzają badania nad agroekologią (Ferguson i Lovell, 2014), które wykazują, że systemy projektowane w ten sposób osiągają znacznie wyższą wydajność biologiczną niż rolnictwo konwencjonalne.

Etyka jako fundament: Trzy zasady pełniące rolę kompasu moralnego

Wizja edukacji permakulturowej opiera się na trzech fundamentalnych zasadach etycznych. W każdej placówce oświatowej powinny one pełnić rolę niezastąpionego kompasu moralnego, kształtującego postawy młodego pokolenia:

Zdjęcie: Konrad Wereszczyński/wereszczynskifoto
  • Troska o Ziemię jako priorytet edukacyjny: Należy dążyć do tego, by w centrum uwagi uczniów stała ochrona gleby, wody, powietrza oraz wszelkich form życia. W praktyce szkolnej zasadę tę warto realizować poprzez naukę minimalnej ingerencji w grunt – przykładem jest metoda „no dig”, która pozwala dzieciom zrozumieć, jak chronić życie toczące się wewnątrz ziemi. Placówka powinna stać się miejscem, gdzie uczy się wykorzystywania naturalnych nawozów oraz tworzenia systemów polikulturowych. To tutaj dzieci mogą doświadczyć przejścia od prostych upraw ku złożonym, samoregulującym się układom, jakimi są gildie owocowe czy jadalne ogrody leśne (forest gardens).
  • Troska o Ludzi jako fundament dobrostanu: Zasada ta powinna służyć budowaniu świadomości, że zapewnienie podstawowych potrzeb, takich jak wysokojakościowa żywność i bezpieczeństwo, jest nierozerwalnie połączone z kondycją planety. Edukacja w tym duchu ma za zadanie pokazać uczniom, że dbanie o naturę jest w istocie tożsame z dbaniem o nas samych. Należy poruszać tematykę zdrowia w kontekście ekologicznym, budując w dzieciach głębokie przekonanie o wzajemnej zależności między środowiskiem a samopoczuciem człowieka.
  • Sprawiedliwy Podział jako lekcja empatii i odpowiedzialności: Wprowadzenie tej zasady do szkół pozwala na budowanie postaw opartych na uczciwym dzieleniu się zasobami i unikaniu marnotrawstwa. Warto uczyć dzieci, że nadmiar wyprodukowany przez system (np. nadwyżka owoców czy nasion) powinien do niego wracać, by dalej wspierać procesy życiowe. Takie podejście pozwala uczniom doświadczyć empatii oraz współodpowiedzialności za wspólne dobro, co stanowi fundament zdrowego społeczeństwa.

Fundament naukowy: Edukacja jako szansa na zdrowie dzieci i bezpieczeństwo żywnościowe

Zdjęcie: archiwum własne/ Centrum Rozwoju Permakultury Naeko

Wprowadzenie permakultury do placówek oświatowych może być procesem wielopłaszczyznowym, obejmującym nie tylko tworzenie produktywnych ogrodów, ale przede wszystkim budowanie zrównoważonych ekosystemów społecznych oraz dążenie do radykalnej zmiany nawyków żywieniowych. Istnieje szansa, aby podejście to wyrastało z nurtu głębokiej ekologii, propagowanej przez prof. dr hab. Piotra Skubałę i dr Małgorzatę Ochwat z Uniwersytetu Śląskiego. W takiej perspektywie człowiek nie jest centrum świata, lecz częścią skomplikowanej sieci życia, a w procesie edukacyjnym można oprzeć się na uznaniu wewnętrznej wartości wszystkich istot (Skubała, 2013).

Kluczem do sukcesu tak pojętej edukacji jest głęboka interdyscyplinarność. Dzięki niej nowoczesna szkoła ma szansę wyjść poza sztywne ramy biologii, łącząc wiedzę przyrodniczą z etyką, psychologią i naukami o społeczeństwie. Permakultura w szkole może stać się „żywym laboratorium” głębokiej ekologii – miejscem, w którym dzieci odkryją, że problemy środowiskowe są nierozerwalnie połączone z ich osobistymi wartościami, empatią i codziennymi wyborami.

Podejście to daje możliwość kształtowania u uczniów świadomości dotyczącej jakości pożywienia. Szkoła może stać się miejscem, w którym dzieci zrozumieją, że kondycja środowiska naturalnego i jakość tego, co kładziemy na talerz, są ze sobą nierozerwalnie połączone. Poruszanie tematów związanych z procesem powstawania pożywienia oraz jego bezpośredniego wpływu na nasze organizmy to szansa na realny sukces reformy żywienia w polskich placówkach oświatowych.

W debacie o zdrowiu dzieci można śmiało opierać się na twardych dowodach naukowych, takich jak badania dr hab. inż. Agaty Jabłońskiej-Trypuć, profesor Politechniki Białostockiej. Jej prace nad cytotoksycznością powszechnie stosowanych w rolnictwie konwencjonalnym herbicydów na ludzkie komórki dowodzą, że substancje te mogą prowadzić do zaburzeń metabolizmu komórkowego i stresu oksydacyjnego (Jabłońska-Trypuć i in., 2017).

W procesie dydaktycznym warto zachować realizm: żyjemy w środowisku, w którym zanieczyszczenia są wszechobecne – w powietrzu, wodzie i glebie. Permakultura może być prezentowana nie jako „magiczne lekarstwo”, lecz jako realna, biologicznie pozytywna alternatywa. Istnieje szansa, by pokazać uczniom, że poprzez konkretne praktyki mogą oni znacząco obniżyć ekspozycję młodych organizmów na szkodliwe czynniki, zastępując rozwiązania niszczące biosferę praktykami wspierającymi regenerację życia. W tym kontekście edukacja permakulturowa może stać się skuteczną strategią ograniczania ryzyka zdrowotnego wynikającego z obecności syntetycznych pestycydów czy antybiotyków w łańcuchu pokarmowym.

Szczególnie istotne może być poruszanie tematu narastającego, globalnego kryzysu antybiotykooporności, wynikającego m.in. z masowego stosowania leków i środków farmakologicznych w rolnictwie konwencjonalnym i hodowli przemysłowej. Taka edukacja ma szansę stać się kluczowym elementem profilaktyki otyłości – można uczyć dzieci, że powrót do bezpiecznej i wysokojakościowej żywności o wysokiej zawartości makro- i mikroelementów pomaga uregulować procesy metaboliczne i wspiera budowanie naturalnej odporności dziecka w skażonym świecie.

Praktyczna realizacja: Potencjał działań w szkolnym ogrodzie permakulturowym

Zdjęcie: archiwum własne/ Centrum Rozwoju Permakultury Naeko

Wprowadzenie permakultury do placówek oświatowych otwiera przestrzeń, w której praca w ogrodzie staje się procesem budowania kompetencji kluczowych: kreatywności, komunikacji, krytycznego myślenia oraz umiejętności rozwiązywania problemów. W takim modelu każde działanie jest krokiem w stronę sprawstwa i głębokiego zrozumienia sieci życia. Ogród może stać się żywym laboratorium, w którym należy poruszać tematy dotąd nieobecne w klasycznej edukacji, zamieniając teorię w bezpośrednie doświadczenie.

  • Dialog o żywej glebie i mikrobiomem: Podczas zajęć poświęconych kompostowaniu i ściółkowaniu dzieci mają szansę odkryć fascynujący proces przemiany materii organicznej w życiodajną próchnicę. To idealny moment, by rozmawiać o metodzie „no dig” i uczyć, że każda mechaniczna ingerencja osłabia mikrobiom gleby i przerywa delikatne łańcuchy życia podziemnego. W tym procesie uczniowie mogą dostrzec fundamentalną różnicę między bioróżnorodnością a monokulturą, rozumiejąc, że ta druga jest systemem niestabilnym, uzależnionym od nawozów sztucznych oraz syntetycznych pestycydów. Budowa wermikompostowników pozwala przekonać się w praktyce, że w naturze pojęcie „odpadu” nie istnieje.
  • Projektowanie relacji i synergii jako lekcja współpracy: Szkolny ogród pozwala na poruszanie tematów takich jak pH i struktura gleby w kontekście doboru roślin. To tutaj dzieci mogą poznać zjawisko allelopatii i projektować uprawy współrzędne. Tworzenie gildii roślinnych – gdzie np. fasola wzbogaca glebę w azot, kukurydza służy za naturalną podporę, a dynia swoimi liśćmi ściółkuje i chroni ziemię przed wysychaniem – staje się żywą metaforą współpracy społecznej. Należy pokazywać uczniom, że różnorodność w grupie, podobnie jak w ogrodzie, jest siłą i zasobem, a nie przeszkodą.
  • Zarządzanie wodą w dobie zmian klimatu: W obliczu współczesnych wyzwań placówki oświatowe powinny stać się miejscem nauki małej retencji. Projektowanie niecek chłonnych czy ogrodów deszczowych pozwala wprowadzić koncepcję błękitno-zielonej infrastruktury do codziennego doświadczenia dziecka. Takie działania uczą, jak zatrzymywać wodę w miejscu opadu i obniżać temperaturę otoczenia, budując postawę szacunku do wody deszczowej jako zasobu, którym należy się mądrze zaopiekować.
  • Budowanie suwerenności żywnościowej i rozumienie cykli natury: Jesienią dzieci mogą uczestniczyć w pozyskiwaniu nasion, co otwiera pole do rozmowy o suwerenności żywnościowej i niezależności. Zasiewy poplonów uczą dalekowzroczności, a zima staje się czasem aktywnej troski o zimujące organizmy – dżdżowice, ptaki i owady. Te tematy naturalnie rozwijają empatię i odpowiedzialność, dając dzieciom pewność, że ich lokalne wybory są realną i skuteczną odpowiedzią na globalne problemy klimatyczne.

Mechanizm sprawstwa: Edukacja jako proces wpływu na mikrobiom

Wizja edukacji permakulturowej zakłada, że sprawstwo dziecka może manifestować się najpełniej w zarządzaniu życiem mikroskopijnym, stanowiącym fundament ogólnego dobrostanu. Należy dążyć do tego, by uczeń zrozumiał, że dbanie o mikrobiom gleby jest tożsame z troską o własne zdrowie – takie doświadczenie trwale zmienia paradygmat myślenia młodego człowieka. Warto w procesie dydaktycznym podkreślać, że bezpośredni kontakt z ziemią i obecną w niej dobroczynną bakterią Mycobacterium vaccae stymuluje produkcję serotoniny w mózgu, co działa jak naturalny antydepresant, poprawiając nastrój oraz funkcje poznawcze (Ingham, Soil Food Web).

Zdjęcie: archiwum własne/ Centrum Rozwoju Permakultury Naeko

Rola permakultury w placówkach oświatowych powinna zatem polegać na dostarczeniu narzędzi do projektowania warunków sprzyjających regeneracji życia. To tutaj uczeń może dowiedzieć się, jak poprzez ściółkowanie i retencję wody wspierać ekosystem bez konieczności sięgania po szkodliwe wsparcie zewnętrzne. Edukacja ta powinna uczyć eliminowania agrochemikaliów i zastępowania ich rozwiązaniami biologicznymi, które wzmacniają naturalną odporność roślin.

W takim modelu dziecko ma szansę stać się świadomym opiekunem procesów życiowych. Widząc wymierne efekty swoich starań – bujnie rosnące rośliny oraz zdrowe owoce – buduje w sobie głębokie, zdrowe poczucie sprawstwa. Należy promować przekonanie, że to właśnie w szkolnym ogrodzie rodzi się fundament pod zatrzymanie procesów degradacji ludzkich organizmów. Dzieje się to poprzez aktywne promowanie żywności bezpiecznej, wolnej od chemii i wysokojakościowej, która jest wynikiem świadomej współpracy z naturą.

Relacja systemowa i rola nowoczesnego samorządu

W obliczu wyzwań dotyczących zdrowia fizycznego i psychicznego dzieci nie możemy pozwolić, by edukacja permakulturowa pozostała domeną nielicznych inicjatyw oddolnych. Rozwiązaniem jest model współpracy, w którym szkoła udostępnia przestrzeń, a samorząd we współpracy z NGO organizuje wsparcie certyfikowanych edukatorów.

Zdjęcie: archiwum własne/ Stowarzyszenie Edukacji Permakulturowej Permisja

Takie podejście nie powinno być kolejnym obowiązkiem, lecz nowoczesnym narzędziem wsparcia. Samorządy, rozumiejąc długofalowe korzyści, stają się animatorami zmian, traktując finansowanie ogrodów i kadry nie jako koszt, lecz jako strategiczną inwestycję w zdrowie publiczne oraz odporność lokalnej wspólnoty. Prawdziwa zmiana wymaga spójności: od edukacji w ogrodzie, przez jakość żywności w stołówkach, po lokalne wydarzenia promujące suwerenność żywnościową.

Podsumowanie: Od dłoni w ziemi do suwerenności narodu

Wprowadzenie permakultury do każdej placówki oświatowej w Polsce to dziś paląca konieczność. Tylko połączenie pasji edukatorów, mądrości samorządów oraz twardych dowodów naukowych – takich jak badania prof. Jabłońskiej-Trypuć – pozwoli nam wychować pokolenie zdolne do świadomego projektowania lepszego świata. Musimy zrozumieć, że od kondycji mikrobiomu pod naszymi stopami zależy stabilność naszej kultury i zdrowie publiczne. Nauka współistnienia z naturą, oparta na wzajemnym szacunku, jest najcenniejszym kapitałem dla najmłodszych. To proces, który bierze swój początek w szkolnym ogrodzie, a znajduje finał w suwerenności żywnościowej i dobrostanie całego narodu.

Bibliografia i źródła:

  • Dowding, Ch. (2013). Organic Gardening: The No-Dig Way. Green Books.
  • Ferguson, R. S., & Lovell, S. T. (2014). Permaculture for agroecology: design, movement, practice, and worldview. Agronomy for Sustainable Development, 34(2), 251–274.
  • Holmgren, D. (2002). Permaculture: Principles and Pathways beyond Sustainability. Holmgren Design Services.
  • Ingham, E. The Soil Food Web Training. Materiały szkoleniowe Soil Food Web School.
  • Jabłońska-Trypuć, A., Warkocka, M., & Wołejko, E. (2017). Glyphosate as a multi-target agent: an ADMET analysis and a review of its effects on vertebrate and invertebrate animals and humans. Environmental Science and Pollution Research, 24(21), 17612–17625.
  • Jabłońska-Trypuć, A., Matejczyk, M., & Rosochacki, S. (2017). Matrix metalloproteinases (MMPs), the main extracellular matrix (ECM) enzymes as targets for anticancer drugs. Journal of Enzyme Inhibition and Medicinal Chemistry, 31(sup1), 177–183.
  • Louv, R. (2005). Last Child in the Woods: Saving Our Children from Nature-Deficit Disorder. Algonquin Books.
  • Mollison, B. (1988). Permaculture: A Designers’ Manual. Tagari Publications.
  • Pretty, J., et al. (2006). Green exercise in the UK countryside: Effects on health and psychological well-being. International Journal of Environmental Health Research.
  • Skubała, P. (2013). Głęboka ekologia: jak uratować nas i planetę? Aura, nr 2, s. 24–26.
  • Skubała, P. (2016). Edukacja ekologiczna: w poszukiwaniu nowych dróg. Aura, nr 11, s. 12–14.
  • Sobiesiak-Penszko, P. (2023). Z gruntu o jedzeniu. Instytut Spraw Publicznych.

Skontaktuj się z nami

Chcesz podzielić się przemyśleniami, do których zainspirował Cię artykuł, zainteresować nas ważną sprawą lub opowiedzieć swoją historię? Napisz do redakcji na adres:

zielonyblog@wsiz.edu.pl

AUTOR
Marcin Iwankiewicz

Marcin Iwankiewicz

Certyfikowany projektant permakultury, edukator bioróżnorodności i praktyk regeneracji ekosystemów. Prowadzi doświadczenia terenowe w Centrum Rozwoju Permakultury Naeko, gdzie rozwija metody przywracania samowystarczalnych systemów przyrodniczych. Współzałożyciel i przedstawiciel stowarzyszenia Moc Korzeni, które od lat działa na rzecz ochrony środowiska, promocji permakultury i zrównoważonego rozwoju poprzez edukację, warsztaty i projekty społeczne.

CZYTAJ WIĘCEJ