Wpływ czynników środowiskowych na rozwój otyłości prostej u dzieci i młodzieży

Otyłość jest obecnie klasyfikowana jako przewlekła i nawracająca choroba o skomplikowanym podłożu, wynikająca z interakcji pomiędzy czynnikami genetycznymi, neurobiologicznymi, a także środowiskowymi. W 2022 roku 43% dorosłych na świecie zaliczano do osób z nadwagą, zaś osób z otyłością było 16% [1]. W XX i XXI wieku mamy do czynienia z ciągle rosnącym problemem nadwagi i otyłości wśród dzieci i młodzieży, w 1975 roku borykało się z nią 4% światowej populacji dzieci i młodzieży, w 2016 roku 18%. Polska w rankingu państw zmagających z epidemią nadwagi i otyłości znajduje się na 5. miejscu [2].

W krajach rozwiniętych problem nadwagi i otyłości jest jednym z głównych wyzwań dla ochrony zdrowia. Według prognoz Światowej Federacji na rzecz Otyłości (World Obesity Federation) koszty ekonomiczne opieki zdrowotnej nad osobami z otyłością osiągną 4,32 tryliony dolarów amerykańskich w 2035 roku. Koszty te można porównać do tych, które państwa poniosły w 2020 roku w związku z epidemią COVID-19 [3].

Do nowych wyzwań związanych z problemem nadwagi i otyłości możemy zaliczyć zmianę charakterystyki problemu: do tej pory z problemem nadwagi i otyłości borykały się głównie kraje bogate i rozwinięte, jednak w obecnym czasie jest to problem także krajów z niskimi i średnimi przychodami. Powoduje to komplikacje w radzeniu sobie z tym zagadnieniem ze względu na to, że są to też kraje, gdzie ochrona zdrowia boryka się z problemem niedożywienia. Problem ten może być pogłębiany przez dostępność do przetworzonego jedzenia o obniżonej zawartości witamin i składników mineralnych. Przy osiąganiu prawidłowej, a nawet nadmiarowej wagi, dzieci mogą dalej borykać się
z niedożywieniem („double burden of malnutrition”) [3]. Bardzo niepokojącym jest również fakt, że liczba dzieci z nadwagą bądź otyłością w krajach rozwijających się rośnie 30% szybciej niż w krajach rozwiniętych [4].

Nadwaga i otyłość powoduje liczne konsekwencje zdrowotne; prowadzą do rozwoju wielu przewlekłych schorzeń, spadku jakości życia [4]. Do najczęściej wymienianych komplikacji i chorób współistniejących z otyłością zalicza się: cukrzycę typu II, chorobę pęcherzyka żółciowego, dyslipidemię, insulinooporność, zaburzenia ze strony układu oddechowego, bezdech nocny, chorobę wieńcową, problemy z układem ruchu (bolesność stawów), nadciśnienie tętnicze, zaburzenia hormonalne, problemy z płodnością. Można wyliczyć także problemy psychosocjologiczne takie jak: niska samoocena, depresja, izolowanie się, zaburzenia odżywiania, spadek wydajności i problemy z koncentracją. Wśród dzieci i młodzieży problemy te mogą być bardziej dotkliwe niż wśród dorosłych ze względu na niską akceptację grupy dla osób otyłych, wyśmiewanie czy odrzucanie, mimo tego, że jest to problem powszechnie występujący [5].

Można przyjąć wiele kryteriów klasyfikowania otyłości; ze względu na przyczynę otyłości wyróżnia się otyłość prostą lub wtórną. Otyłość prosta (inaczej pierwotna, samoistna, alimentacyjna, pokarmowa stanowi nawet 60 – 90% przypadków otyłości. U dzieci otyłość prosta to 98% przypadków otyłości [2]) i wynika z dodatniego bilansu energetycznego utrzymującego się przez dłuższy okres czasu [4,6]. Wyróżnia się także otyłość hipertroficzną (powiększeniu ulegają komórki tłuszczowe) oraz otyłość hiperplastyczną (zwiększeniu ulega ilość komórek tłuszczowych) [7]. Innym kryterium rozróżnienia może być też miejsce gromadzenia się nadmiarowej tkanki tłuszczowej: otyłość androidalna (brzuszna), otyłość gynoidalna (pośladkowo – udowa) [5]. Według wskaźnika Body Mass Index (BMI) wyróżnia się nadwagę i 3 stopnie otyłości, jednak nie jest to wskaźnik idealny do oceny zdrowia pacjenta, należy wziąć pod uwagę inne czynniki, takie jak zawartość tkanki tłuszczowej i jej umiejscowienie [8].

Otyłość u dzieci predysponuje do otyłości w wieku dorosłym. Czynnikami środowiskowymi mającymi wpływ na rozwój otyłości zarówno u dzieci jak i dorosłych są: niewystarczająca ilość snu, ograniczona aktywność fizyczna, nieprawidłowe nawyki żywieniowe. Do czynników środowiskowych można także zaliczyć czynniki socjoekonomiczne oraz psychologiczne (środowisko rodzinne nie odpowiadające na potrzeby wynikające z rozwoju psychicznego dziecka może prowadzić do otyłości w wieku dorosłym, np. kompensacja emocji napadami objadania się) [4].

Do nieprawidłowych nawyków żywieniowych, które mają wpływ na występowanie otyłości u dzieci i młodzieży zalicza się: spożywanie żywności przetworzonej i o wysokiej zawartości tłuszczów, picie słodzonych napojów, zbyt mała ilość posiłków w ciągu dnia (dla dzieci zaleca się 5 posiłków dziennie, w odstępach 3 – 4 godzinnych, dzięki czemu ogranicza się podjadanie, ilość spożywanych jednorazowo kalorii oraz spowolnienie metabolizmu – organizm nie przygotowuje się na przedłużające się okresy głodu i nie włącza trybu „gromadzić zapasy”) [2].

Pozostałe czynniki wpływające na otyłość u dzieci to: siedzący tryb życia, otyłość matki, brak karmienia piersią dziecka w okresie niemowlęcym, niedostateczna ilość snu, a także czynniki ekonomiczne, takie jak bieda [3].

W badaniach Baran i in. (2022) wykazano, że czynniki socjoekonomiczne, jak miejsce zamieszkania, wykształcenie rodziców i ich status zawodowy mają wpływ na występowanie otyłości u młodzieży w wieku 12 – 15 lat. Nie odnotowano, żeby czynniki, takie jak wiek, płeć czy liczba osób w rodzinie, miały wpływ na badane zagadnienie [2].

Najważniejszym czynnikiem wpływającym na zachowania żywieniowe dzieci i predyspozycje do otyłości są zachowania opiekunów dziecka; nie tylko rodziców, ale także dziadków, nauczycieli, starszego rodzeństwa i innych dorosłych mających wpływ na rozwój dziecka.

Można tutaj zaliczyć: dietę matki w czasie ciąży oraz karmienia piersią, a w późniejszym okresie styl karmienia dziecka (autorytatywny/responsywny, autorytarny/kontrolujący, pobłażliwy czy niezaangażowany/zaniedbujący) [9]. Badacze skupiający się na otyłości u dzieci coraz częściej zwracają uwagę na to, że nie tylko ważne jest co? jedzą dzieci, ale równie ważne jest jak? jedzą. Charakterystyka stylów karmienia dzieci zwraca uwagę na takie wyróżniki jak: ustalanie przez rodziców/opiekunów granic dotyczących diety dziecka, zwracanie uwagi na głód/sytość dziecka, dbanie o otoczenie w jakim dziecko spożywa posiłek. Styl autorytarny jest mało responsywny na potrzeby dziecka, stąd używa dyrektywnych i bezpośrednich sposobów wpływania na zachowania żywieniowe dziecka, opiekunowie ustalają także granice dotyczące zachowań żywieniowych dziecka. Styl autorytatywny także ustala granice dotyczące diety dziecka i jego zachowań żywieniowych, jednak zakłada dużą responsywność opiekuna wobec potrzeb dziecka (poczucie głodu i sytości). Zmiana zachowań żywieniowych np. w przypadku wybiórczości czy neofobii żywieniowej odbywa się poprzez zmianę środowiska, oswajania dziecka z nowymi smakami, a nie odgórne narzucenie czy wymuszenie zmiany. Styl autorytatywny wspiera dziecięcą autonomię, a także rozwój samoregulacji u dzieci, co w przyszłości może mieć wpływ na uniknięcie regulowania emocji jedzeniem. Styl niezaangażowany charakteryzuje się ignorowaniem dziecięcego poczucia głodu i sytości, a także małą ilością zasad/granic dotyczących zachowań żywieniowych i diety dziecka. Styl pobłażliwy jest responsywnym stylem karmienia, ale nie dba o środowisko/otoczenie spożywania posiłków oraz wyznaczenie granic. Przeprowadzone dotąd badania wskazują, że najlepszym dla ochrony dzieci przed otyłością jest styl autorytatywny, a badacze udzielają rady, aby opiekunowie skupiali się nie na określaniu dziecięcych cech czy wyzwań w sferze jedzenia (czy jest „niejadkiem” albo boryka się z nadwagą/otyłością), ale na tworzeniu ustrukturyzowanego środowiska ograniczającego niepożądane zachowania żywieniowe (np. brak określonych pokarmów na stole). Stworzenie przyjaznego i ustrukturyzowanego środowiska oraz przestrzeganie zasad ustalonych przez opiekunów pozwala na unikanie nadmiernej i bezpośredniej kontroli tego, co dziecko zjada, pozytywnie wpływa na poczucie autonomii dziecka (dziecko decyduje co zjada z przygotowanych przez rodzica składników posiłku), a także atmosferę spożywania posiłku (mniejsza presja, nerwowość przy jedzeniu) [10].

Preferencje żywieniowe rodziców i sposób przygotowywania przez nich posiłków wpływa na preferencje żywieniowe dzieci.

Naturalną skłonnością dzieci jest akceptacja potraw słodkich i słonych, a odrzucenie potraw kwaśnych i ostrych. Jednak na obszarach, gdzie tradycyjnie spożywa się potrawy pikantne np. w Meksyku także dzieci chętnie spożywają takie pokarmy. Podobnie ograniczeniu może ulec naturalna dziecięca niechęć do próbowania nowych, nieznanych potraw, gdy rodzina jest otwarta na nowości i testowanie nowych smaków [11].

Rodzina jest pierwszym i podstawowym miejscem socjalizacji dziecka, co w kontekście żywieniowym oznacza, że tutaj dziecko dowiaduję się, jaki sposób odżywiania się jest zdrowy i wzorcowy, jakie zwyczaje i nawyki rządzą zachowaniami przy stole. Można powiedzieć, że otyłość dzieci jest cechą rodzinną, istnieje bowiem bardzo duża korelacja pomiędzy otyłością dziecka a otyłością rodziców czy innych członków rodziny (rodzeństwa, dziadków) [5].

Według badań, rodzice nie stosują zasad żywienia dzieci ze względu na brak wiedzy, błędne lub tradycyjne przekonania („im dziecko grubsze, tym zdrowsze”, „tak od zawsze jedzono”), brak czasu na poszerzanie wiedzy czy gotowanie domowych posiłków, brak zainteresowania tematem zdrowego odżywiania [11].

Wprowadzenie edukacji żywieniowej dla rodziców/opiekunów dzieci może znacząco wpływać na zachowania żywieniowe dzieci. Norweskie badania Helle i współpracowników (2019) pokazują, że objęcie rodziców edukacją zdrowotną (w tym przypadku dostęp do krótkich filmików o zasadach żywienia dzieci) wpływa znacząco na to, co dzieci jedzą. W badaniu wykazano, że dzieciom podawano więcej owoców i warzyw, próbowały także więcej rodzajów warzyw i chętniej uczestniczyły w rodzinnych posiłkach; ograniczeniu uległy negatywne zachowania około żywieniowe, takie jak oglądanie telewizji w czasie jedzenia czy korzystanie z tabletu [12].

Wybór sposobu karmienia niemowlęcia ma duże znaczenie dla rozwoju jego ośrodka regulacji głodu i sytości, różnorodności smaków i zapachów mleka, odpowiedniej kompozycji składników odżywczych. Złotym standardem jest wyłączne karmienie piersią do ukończenia przez dziecko 6 miesiąca życia. Karmienie mieszanką mlekozastępczą jest mniej responsywnym sposobem karmienia (bardzo często to rodzic decyduje, ile dziecko powinno spożyć mleka modyfikowanego), dziecko jest eksponowane na mniejszą liczbę smaków i zapachów (najczęściej rodzice decydują się na jeden rodzaj mieszanki, przez co dziecko zna tylko jeden smak pokarmu) [13].

Już w latach 80. wskazano, że zbyt wczesne (czyli przed ukończeniem 4. miesiąca życia) wprowadzenie pokarmów uzupełniających wpływa na nadmierny przyrost wagi u niemowląt. Późniejsze badania wykazały, że istnieje także związek między zbyt wczesnym rozszerzaniem diety a występowaniem otyłości na wszystkich etapach życia. Ważna jest także różnorodność smaków, tekstur, metod obróbki, częsta ekspozycja na produkt początkowo nieakceptowany przez niemowlę w czasie rozszerzania diety, aby była ona początkiem prawidłowego żywienia się dziecka i kształtowania się nawyków żywieniowych [14].

Zmiana stylu życia na bardziej siedzący, spowodowana pojawianiem się nowych technologii, sprawiła, że bardzo trudno zachęcić dzieci i młodzież do aktywności na świeżym powietrzu. Jedyną formą aktywności fizycznej dla wielu z nich pozostają jedynie lekcje wychowania fizyczne, które również wydają się nie spełniać swojego zadania z powodu masowych zwolnień lekarskich z tego przedmiotu [15]. Według zaleceń WHO – dla dzieci w wieku 5 – 17 lat aktywność fizyczna powinna trwać  60 minut dziennie i mieć charakter umiarkowany lub intensywny [2].

Bardzo ważnym czynnikiem utrudniającym prawidłowe odżywianie się dzieci jest rozbudowany marketing produktów żywnościowych. Reklamy skierowane do dzieci, które nie mają jeszcze tak dobrze rozwiniętej części mózg odpowiedzialnej za racjonalne myślenie i odróżnianie prawdy od fikcji, są bardzo skuteczne z perspektywy marketingowej. Reklamy przemysłu spożywczego wykorzystują także postacie ulubionych bohaterów dzieci do wzmocnienia przekazu [15].

Podsumowując: współczesny styl życia, rozwinięty przemysł spożywczy, a także zmiany kulturowe stawiają przed społeczeństwem ogromne wyzwania utrzymania dzieci i młodzieży w zdrowiu. Szczególną rolę mają do wypełnienia rodzice, którzy są pierwszymi przewodnikami dla swoich dzieci.

Bibliografia:

1. WHO “Obesity and overweight – fact sheets”, źródło: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/obesity-and-overweight [dostęp: 10.02.2026]
2. Baran J. i in. “Środowisko rodzinne a nadwaga i otyłość u dzieci”, Rehabilitacja 2022 (pp.116-134), DOI:10.15584/978-83-8277-138-1.10
3. WHO/ UNICEF “Global nutrition targets 2030: childhood overweight brief “Geneva: World Health Organization and the United Nations Children’s Fund (UNICEF); 2025. https://doi.org/10.2471/B09441
4. Donderska M. i in. „Globalna epidemia otyłości i jej ekonomiczno – społeczne konsekwencje” w „Ochrona zdrowia i gospodarka. Przegląd współczesnych problemów systemu opieki zdrowotnej”,67-92, 2022, DOI:10.7172/978-83-235-5874-3.swwz.11.3
5. Głowacka – Rębała A. “Zachowania zdrowotne w rodzinie a problem otyłości u dzieci”, rozprawa doktorska, Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, Poznań 2013
6. Czerwińska E., i in. “Otyłość –  czy zawsze prosta?”, Postępy Nauk Medycznych, t. XXVI, nr 4, 2013
7. Normy żywienia dla populacji Polski pod red. Rychlik E. i in., Narodowy Insytut Zdrowia Publicznego PZH -Państwowt Instytut Badawczy, Warszawa 2024
8. Stupicki R., Tomaszewski P. “Wskaźnik masy ciała a zawartość tkanki tłuszczowej u dorosłych”, Hygeia Public Health 2016, 51(4): 335 – 338
9. Schratz L.M. i in. “Caregiver Influences on Eating Behaviors in Children: An Opportunity for Preventing Obesity”, Curr Atheroscler Rep 25, 1035–1045 (2023). https://doi.org/10.1007/s11883-023-01171-6
10. American Heart Association, Wood A.C. i in. “Caregiver Infulences on Eating Behaviors in Young Children. AHA Scientific Statement”, 2020, DOI: 10.1161/JAHA.119.014520
11. Newerli – Guz J., Kulwikowska K. “Zachowania żywieniowe i preferencje dzieci w wieku przedszkolnym”, Zeszysty Naukowe Akademii Morskiej w Gdyni, nr 86, grudzień 2014
12. Helle Ch. I in. “Evaluation of an eHealth intervention aiming to promote healthy food habits from infancy -the Norwegian randomized controlled trial Early Food for Future Health”, Int J Behav Nutr Phys Act. 2019 Jan 3;16:1. doi: 10.1186/s12966-018-0763-4
13. Mika – Stępkowska P., Kierkuś J. “Zalecenia żywienia dzieci – profilaktyka otyłości”, Pediatria po Dyplomie, maj 2020
14. Caroli M. Odstawienie od piersi a późniejsza otyłość. The ECOG’s eBook on Child and Adolescent Obesity, źródło: ebook.ecog-obesity.eu
15. Suchodolska P., Orkusz A. “Otyłość – przyczyny, rodzaje, leczenie, skutki”, Nauki Iżynierskie i Technologie, nr 4 (31), 65 – 79, 2018